ΠΕΡΙ ΙΕΡΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΚΕΙΜΕΝΟ 2

1

Των άλογων την φύσιν ήγαγες ζώων προς τον εκ σου τον λόγον λαβόντα του ιδείντι καλέσας αυτά και παν εκάλεσαν αυτοίς όνομα εν τούτοις και μεμένηκε καταρχών δε αυτών βοάσοι.

Κάθε είδος ζωγραφικής και ευρύτερα κάθε μορφή τέχνης είναι η αόρατη πλευρά μιας ιδιαίτερης κοσμοθεωρίας. Κάποιου ιδιαίτερου τρόπου σκέψης, επειδή έχουν διαφορετικούς στόχους και ιδιαίτερο τρόπο σκέψης, γι’ αυτό έχουν και τα έργα τους μεγάλες διαφορές. Γεννάται το ερώτημα ποια είναι η σκέψη που οδήγησε την Βυζαντινή αγιογραφία στο ιδιαίτερο αυτό ύφος το γνωστό ως Βυζαντινή αγιογραφία.

Το ύφος αυτό της Βυζαντινής αγιογραφίας διαμορφώθηκε κατά τέτοιο τρόπο ώστε εναρμονίστηκε πλήρως, όχι με μια κοσμοθεωρία αλλά με το βαθύτερο μήνυμα του Χριστιανισμού όπως όριζε μέσα στα όρια της η Ορθοδοξία. Η Βυζαντινή και μεταβυζαντινή αγιογραφία δεν έχει καμία σχέση με την άλλη, την κοσμική ζωγραφική υποστηρίζει ο Φώτης Κόντογλου. Η Βυζαντινή είναι πνευματική και λειτουργική, η άλλη είναι σαρκική, υλιστική και αναπαραστατική. Χάος μέγα ανάμεσα τους. Και έλεγε στους μαθητές του <<Να γνωρίζετε πως τα πνευματικά δεν είμαστε ετοιμασμένοι να τα νιώσουμε με τα σαρκικά όργανα. Δεν μπορείς να αισθανθείς πράγματα αποκεντρωμένα εν μυστηρίω ας είσαι κι ο πιο σοφότερος του κόσμου στην εγκόσμια σοφία.

Ο αγιογράφος πρέπει να κατανοεί την εικόνα ως σύνθεση δύο στοιχείων, του εικονογραφικού τρόπου και του ζωγραφικού τρόπου με τον οποίο παρουσιάζονται οι εικόνες. Το πρώτο από τα στοιχεία αυτά είναι δοσμένο, ανήκει στην παράδοση της Εκκλησίας, δεν προέρχεται από την δημιουργική φαντασία του ζωγράφου και φυσικά δεν υπόκειται σε αλλαγές και τροποποιήσεις σύμφωνα με τις προτιμήσεις των αγιογράφων. Μόνο σε δευτερεύοντα σημεία μπορεί να γίνουν κάποιες μικρές συμβατές αλλαγές. Αυτό σημαίνει ότι στοιχεία καθοριστικά για την ταυτότητα της μορφής δεν μπορούν να αλλοιωθούν.

Η μορφή του Κυρίου μας Ιησού Χριστού της Θεοτόκου και κάθε Αγίου μας παραδόθηκε από αιώνες πριν και την διατήρησαν οι αγιογράφοι ως σήμερα που παραβιάζεται από τους προοδευτικούς. Επίσης και οι υποθέσεις οι διάφορες πολυπρόσωπες εικόνες ζωγραφίζονται στην δική μας αγιογραφία επάνω σε αιώνια και αναλλοίωτα πρότυπα. Η βάση του τύπου και το πνεύμα είναι ίδια.

2

Η παρουσίαση, η δοσμένη μορφή του εικονογραφικού τύπου έχει καθιερωθεί από την παράδοση. Γίνεται με τρόπο προσωπικό με αποτέλεσμα η κάθε εικόνα να είναι ένα νέο έργο χωρίς να παύει να είναι ένα γεγονός παλαιό και δοσμένο. Με τα δεδομένα αυτά μπορεί να είναι νέο έργο χωρίς ποτέ να χάσει την παραδοσιακή του διάσταση. Μια διάσταση που στις μέρες μας παραγνωρίζεται πάρα πολύ. Παραγνωρίζεται η ασφαλιστική δικλείδα της λειτουργικότητας της εικόνας και του θεολογικού της βάθους. Το ολέθριο είναι ότι αυτή η παραγνώριση γίνεται αποδεχτή από την Ιεραρχία και προσφέρονται μέσα σους ναούς προς προσκύνηση αντικείμενα που προσβάλουν την αντικειμενικότητα του χώρου.

Η δυνατότητα ερμηνείας του ζωγραφικού τρόπου από κάθε αγιογράφο υπάρχει αλλά δεν του επιτρέπει να περνάει στο έργο δικά του στοιχεία. Η προσωπική προσέγγιση του ζωγραφικού στοιχείου πρέπει να είναι έργο φωτισμού από το Άγιο Πνεύμα. Μεταξύ μιας εικόνας που την θέλουμε για να κοσμεί το σαλόνι μας και της εικόνας που θέλουμε να αναφερόμαστε στον Θεό οι διαφορές είναι μεγάλες. Όσο πιο φωτισμένος είναι ο αγιογράφος, τόσο πιο λειτουργική γίνεται η τέχνη του. Απαλλάσσει το έργο του από στοιχεία κοσμικά και υλιστικά, αποκτά πνευματικό λόγο. Υπερβαίνει τη ζωγραφική, παίρνει μια διάσταση θεολογική που εκφράζει το πνεύμα της Ορθόδοξης πίστης.

Η εικονογραφική μας παράδοση πορεύτηκε μέσα στους αιώνες μια αδιάσπαστη πραγματικότητα ως προς τον προορισμό της, κατάλληλη να δείξει το μυστήριο της Θείας Οικονομίας με απίστευτα μεγάλη ποικιλία τεχνοτροπιών. Παρά την μεγάλη τεχνοτροπική ποικιλία, δεν είχε οράματα, δεν παρουσίαζε κενά και διασπάσεις τουλάχιστον μέχρι τον περασμένο αιώνα. Ήταν μια πραγματικότητα που πορευόταν δυναμικά μέσα στους αιώνες που ποτέ δεν έχασε την συνέχεια της συγκεκριμένης αποστολής.

Η απλή και σεμνή τεχνοτροπία συμβάλλει στην απομάκρυνση υλικής, εγκόσμιας και ανθρώπινης περιέργειας. Η κατάλληλη τεχνοτροπία συμβάλλει στον αποκαθαρμό της εικόνας, δεν εγκλωβίζει τον θεατή και τον νου του σε στοιχεία αισθητικά. Βοηθάει τον προσκυνητή να διέλθει μέσα από αυτή, να αναχθεί στο πρότυπο και να προσευχηθεί. Κάθε εικόνα που διασπά τον νου του πιστού και τον οδηγεί σε μετεωρισμούς δεν έχει θέση στο χώρο της Εκκλησίας. Ίσως να είναι καλή και τεχνικά προηγμένη. Εφόσον επηρεάζει αρνητικά την πνευματική προοπτική του πιστού είναι ξένη προς την παράδοση και την ίδια την Εκκλησία. Η παράδοση της Εκκλησίας φρόντιζε να βρίσκει λύσεις που καθιστούν την εικόνα αφορμή προσευχής και πηγή γνώσεως και όχι αιτία διάσπασης και χωρισμού απ’ το Θεό.

Η εικονογραφική τέχνη πρέπει να βαδίζει όχι για να ξεπεράσει την παράδοση της αλλά για να μεταφέρει το παρελθόν στο παρόν και να το μεταβιβάσει εμπλουτισμένο στον μέλλον. Με συντομία θα αναφερθώ στους μυστικούς κανόνες που λειτουργούν στην αγιογραφία για να εναρμονίζεται και να εκφράζει πλήρως την πνευματική διάσταση της Ορθοδοξίας. Η αγιογραφία είναι ένα μεγάλο μέσο διδασκαλίας. Με την αγιογραφία η Εκκλησία διηγείται του βίους των αγίων μας, δείχνει τις ιερές και αγιασμένες μορφές και γενικότερα κάνει τα αόρατα ορατά και ανυψώνει τον νου με σύμβολα ιερές ιστορίες και κυρίως με την έκφραση των ιερών μορφών περνάει μηνύματα πνευματικά και υπενθυμίζει τις αιώνιες αλήθειες που έφερε ο Χριστός στον κόσμο. Με τους βίους των αγίων που εικονίζει, με τα μαρτυρολόγια, με σκηνές από την αναχωρητική ζωή.

3

Η αγιογραφία διδάσκει τον δρόμο της υπομονής και των θλίψεων που συντροφεύουν την πορεία της αρετής και της αγάπης του Θεού. Το μήνυμα της Εκκλησίας είναι πνευματικό. Η Εκκλησία διδάσκει την αξία για την αναγκαιότητα της αγιοσύνης. Η προτροπή της Εκκλησίας είναι οι άνθρωποι να γίνουν άγιοι, να ξεριζώσουν από μέσα τους τα πάθη και να τα αντικαταστήσουν με τις ανάλογες αρετές. Επάνω σε αυτή την βάση στηρίζεται και η αποστολή της εικόνας. Είναι σε πλήρη προσάρτηση και αποστολή μαζί με την Εκκλησία. Μ’ αυτό ο άνθρωπος γίνεται δοχείο καθαρό και με την συμμετοχή του στα μυστήρια της Εκκλησίας ενώνεται με τον Χριστό και γεμίζει πνεύμα Άγιο. Έτσι ο άνθρωπος γίνεται κατά το μέτρο του άγιος.

Ο ρόλος της αγιογραφίας είναι να κάνει ορατή αυτή την αόρατη αγιοσύνη που κατοικεί στις αγιασμένες υπάρξεις. Για να ζωγραφιστεί η αόρατη αγιοσύνη και να γίνει ορατή η αγιογραφία μεταχειρίζεται το πλήθος μυστικών κανόνων. Ας ρίξουμε μια ματιά στην εικόνα της γέννησης του Κυρίου. Βλέπουμε πως η Θεοτόκος είναι πολύ μεγαλύτερη από τα άλλα πρόσωπα. Αυτό γίνεται γιατί η Παναγία είναι ο πρωταγωνιστής στην υπόθεση. Οι Άγγελοι βρίσκονται πίσω από τα βουνά αλλά ζωγραφίζονται πιο μεγάλοι από τους βοσκούς που βρίσκονται σε πρώτο πλάνο. Αντιλαμβανόμαστε ότι το μέγεθος των προσώπων δεν εξαρτάται από το αν βρίσκονται πλησίον σε μας ή μακριά αλλά από τον ρόλο τους.

Στην Βυζαντινή αγιογραφία το μέγεθος ορίζεται αξιοκρατικά και όχι από την θέση. Η φυσική προοπτική στηρίζεται στην τυχαιότητα. Οτιδήποτε βρίσκεται κοντά μας πρέπει να ζωγραφιστεί μεγάλο ακόμα και αν είναι ένα άδειο δοχείο. Οτιδήποτε βρίσκεται μακριά μας πρέπει να ζωγραφιστεί μικρό ακόμη και αν είναι η Θεοτόκος ή ο Κύριος. Αυτός είναι ο τρόπος που επιβάλλει η χρήση της φυσικής προοπτικής. Όπως αντιλαμβάνεστε αυτού του είδους η προοπτική είναι τελείως ακατάλληλη για την Βυζαντινή αγιογραφία. Η Εκκλησία σε όλες τις ακολουθίες της μεταχειρίζεται μια ποιητική γλώσσα που την ενδύει με μια ποιητική μελωδία, την γνωστή σε όλους μας Βυζαντινή μουσική. Όλες και ολόκληρες οι ακολουθίες κινούνται μέσα σε ένα ποιητικό χώρο. Επομένως σε ανάλογη ατμόσφαιρα πρέπει να κινείται και η αγιογραφία.

Τι είναι ο ποιητικός χώρος ή ποιητικός τρόπος και σε τι διαφέρει από τον φυσικό; Θα περιγράψω όσο πιο απλά μπορώ ένα γεγονός. Όλοι μας νιώσαμε ένα ξάφνιασμα όταν ακούσαμε ότι συμπατριώτες μας πριν από χρόνια το Πάσχα είχαν πάει για προσκύνημα στους Αγίους Τόπους, δέχτηκαν τρομοκρατική επίθεση. Ας πούμε ότι ένας ποιητής και ένας δημοσιογράφος εβρίσκοντο παρόντες. Ας δούμε το ίδιο γεγονός πως το περιγράφει ο δημοσιογράφος και πως ο ποιητής. Ο δημοσιογράφος γράφει στις σημειώσεις του. <<Τρία άτομα πλησίασαν την είσοδο του ξενοδοχείου, έβγαλαν τα αυτόματα και άρχισαν να πυροβολούν. Γέμισε ο τόπος από πτώματα και τραυματίες>>. Ας δούμε πως θα περιέγραφε τα ίδια γεγονότα και ο ποιητής. <<Ένας κρότος από το άγνωστο θάμπωσε το γλυκό χαμόγελο του ήλιου που έδινε υποσχέσεις για μια όμορφη μέρα. Ο πόνος που σκόρπισε στον χώρο αφαίρεσε το χαμόγελο από το πρόσωπο του ήλιου και δύο δάκρυα κρέμασε στα μάτια του. Ένα γλυκό αεράκι προσπαθούσε να απαλύνει την ανθρώπινη ασχήμια μα δεν μπορούσε. Αίμα και κραυγές έβγαιναν σαν χείμαρρος μέσα από τα κομματιασμένα κορμιά για να ξεχυθεί σαν κατάρα στο άγνωστο που έφερε τον κρότο>>.

4

Στο κείμενο του ποιητή βλέπουμε ότι ο χώρος και ο χρόνος δεν περιγράφονται οπτικά. Ζυμώνονται ελεύθερα όπως ο πηλός στα χέρια του γλύπτη. Ο ποιητής δημιουργεί όντα και τους δίνει ανθρώπινα αισθήματα. Κάνει τον ήλιο να κλαίει. Ο δημοσιογράφος και ο ζωγράφος της αναγέννησης εργάζονται κάτω από το ίδιο πνεύμα της φυσικής ακολουθίας. Ο ποιητής και ο Βυζαντινός αγιογράφος μεταμορφώνουν την φύση και την κάνουν πνευματική έκφραση. Ο αγιογράφος στην Σταύρωση του Χριστού βάζει δύο αγγέλους να κρατούν δύο γυναίκες. Είναι η παλαιά και η καινή διαθήκη. Η παλαιά υποχωρεί και η καινή παίρνει το αίμα του Χριστού σε δισκοπότηρο. Πιο ψηλά ο ήλιος και η σελήνη με ανθρώπινα θλιμμένα πρόσωπα. Τα βουνά στην βάπτιση, στην μεταμόρφωση σμιλεύονται γεωμετρικά, υψώνονται σε χορευτικά σχήματα. Τα κτήρια στον Ευαγγελισμό στη Βαϊοφόρο δουλεύονται τόσο ελεύθερα και χωρίς φυσική προοπτική που πολλές φορές προκύπτουν προοπτικά αδιέξοδα.

Η αγιογραφία μεταμορφώνει το φυσικό σχήμα και το χρώμα των όντων για να πετύχει την φυσική έκφραση της αγιότητας. Ο αγιογράφος σέβεται τα φυσικά χαρακτηριστικά του Αγίου. Ζωγραφίζει όλα τα μέλη με τον ίδιο τρόπο ώστε να προβάλλει ο εσωτερικός αγιασμένος άνθρωπος και να υποχωρεί η φωτογραφική παρουσία.

Γνωρίζουμε γιατί η εικόνα δεν μοιάζει με φωτογραφία. Η φωτογραφία απεικονίζει τον εξωτερικό επιφανειακό οπτικά άνθρωπο της στιγμής, ενώ η εικόνα αν και διατηρεί τα φυσικά χαρακτηριστικά εικονίζει την ψυχή μαζί με το σώμα όπως έχουν αγιαστεί. Οπωσδήποτε η φύση πρέπει να μεταμορφωθεί, να γίνει πνευματική δημιουργία και με την χάρη του Αγίου Πνεύματος να αποτελεί πνευματική έκφραση που να γίνεται φανέρωση της χάρης του Θεού. Αν ερευνήσει κανείς βαθύτερα σε θεολογικές περιοχές, τότε θα δει πως η συμπεριφορά του Θεού απέναντι στον άνθρωπο είναι ποιητική. Η Βυζαντινή αγιογραφία κατόρθωσε το ύψιστο επίτευγμα της έκφρασης της αγιότητας. Ο αγιογράφος δεν έχει το δικαίωμα να εκφράσει τον εαυτό του μέσα στο έργο του, αλλά είναι αυστηρά υποχρεωμένος να ακολουθήσει όλους εκείνους τους κανόνες που απαιτούνται για να εκφράσει μέσα από το έργο του την πνευματικότητα του εικονιζόμενου. Ο αγιογράφος πρέπει να είναι μέρος της οικογένειας του Θεού.

Όπως είπα και πιο πάνω πρέπει να είναι άνθρωπος εξαγνισμένος. Αυτός που θα αναζητήσει να γνωρίσει τον Θεό και τους Αγίους, θα πρέπει πρώτα να γνωρίσει τον εαυτό του με όλες του τις αδυναμίες. Σύμφωνα με τον Άββα Ισαάκ τον Σύρο, μέσα μας θα βρούμε τον Θεό, τον παράδεισο, την κόλαση, τους δαίμονες, τους αγγέλους, όλους τους ανθρώπους, όλη την δημιουργία. Όταν ο άνθρωπος περάσει το κατώφλι της καρδιάς του, βρίσκεται σε έναν ανοικτό χώρο. Περνά από την σάρκα στο πνεύμα. Δοκιμάζει αλόγιστες αισθήσεις και μεταμόρφωση των λογικών ενεργειών του.

5

Σύμφωνα πάντα με τον Άγιο Μάξιμο, τότε ο αγιογράφος ζωγραφίζει αυτούς που έχει δει με τα ίδια του πνευματικά μάτια. Την εξωτερική ομοιότητα την λαμβάνει από το πνεύμα μέσω των εικόνων. Την εσωτερική ομοιότητα την λαμβάνει από την προσωπική σχέση με τον εικονιζόμενο. Λαμβάνει από το ίδιο το Άγιο Πνεύμα μέσω της αγνότητας της καρδιάς του. Διότι το πνεύμα που έχει διαφυλάξει αυτήν την ομοιότητα δια των εικόνων είναι το ίδιο πνεύμα το οποίο πληροί την καρδιά του με φως. Οι δοξασμένοι άγιοι είναι ζωντανές αν και ατελείς εικόνες του Θεού. Ασθενέστερα αντίγραφα της αληθινής εικόνας που είναι ο Χριστός.

Στο αποστολικό ανάγνωσμα ο Απόστολος Παύλος περιγράφει τους πόνους του Μωυσή, των Πατριαρχών και των Μαρτύρων του Ισραήλ των οποίων η πίστη ενίκησε τον κόσμο. Αυτές ήταν και οι εικόνες που δεν χαράχτηκαν στο ξύλο ή σε τοίχο αλλά στην Σάρκα. Αυτές οι εικόνες πρωτοτύπησαν και προανήγγειλαν τον ερχομό της οριστικής εικόνας του προσώπου του Χριστού. Ο ερχομός του Χριστού κατά σάρκα είναι το θεμέλιο της λατρείας των εικόνων. Ο Χριστός ενσαρκωμένος είναι η ουσιώδης εικόνα, το πρόσωπο όλων των εικόνων.

Μερικές φράσεις από το Τριώδιο εκφράζουν πολύ ωραία το βαθύ νόημα που αποδίδουμε στις εικόνες <<Υπερτίμον κοσμοσύνη του Χριστού Εκκλησία των σεπτών απείληψε και Αγίων Εικόνων του Σωτήρος Χριστού και της Θεομήτορος και πάντων των Αγίων ίνα σεβόμεθα τούτον και την εικόνα διακρατούντες μη πλανώμεθα. Ενδησασθώσον αισχύνη οι ούτω μη πιστεύοντες. Ημίν γαρ δόξα του σαρκοθέντος η μορφή ευσεβώς προσκυνούμενη ουχί θεοποιούμενη>>. Η χρήση και τιμή και προσκύνηση των Ιερών Εικόνων είναι πανάρχαια αποστολική παράδοση όπως μαρτυρούν οι Πατέρες της 7ης Οικουμενικής Συνόδου. Αλλά και πολύ πριν ο Μέγας Βασίλειος γράφοντας στον Ιουλιανό τον Παραβάτη λέει <<όθεν και τους χαρακτήρας των εικόνων αυτών των Αγίων, τιμώ και προσκυνώ κατ’ εξαίρετον τούτο παραδεδομένων εκ των Αγίων Αποστόλων και ουκ απαγορευμένων αλλ’ εν πάσας τα Εκκλησίας υμών τούτων ανιστορημένων>>.

Η ύπαρξη των εικόνων στην λατρεία και την ζωή των Χριστιανών θεμελιώθηκε από τον Κύριο ημών Ιησού Χριστό. Αυτός ήταν ο πρώτος αγιογράφος. Πρώτος απεικόνισε το πρόσωπο του στο Άγιο Μανδήλιον για την θεραπεία του Βασιλιά της Μεσοποταμίας Αύγαρου. Η εικόνα του Αγίου Μανδηλίου είναι άγνωστη δυστυχώς σε πολλούς Χριστιανούς. Για την Εκκλησία μας είναι η βασική εικόνα του Κυρίου η οποία αποτελεί πρότυπο για όλες τις εικόνες που ακολούθησαν και ακολουθούν. Η εικόνα αυτή που λέγεται και αχειροποίητος όπως και άλλες που θα αναφερθώ αμέσως πιο κάτω, έχει μεγάλη Θεολογική και δογματική σημασία για την Εκκλησία αλλά και για την αγιογραφία που όλο το μεταφυσικό βάρος το στηρίζει σε αυτήν την εικόνα. Η Εκκλησία τιμά την εικόνα αυτή στις 16 Αυγούστου.

6

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία έγιναν και γίνονται πολλές συζητήσεις για αχειροποίητες εικόνες. Θα αναφερθώ σε δύο εικόνες της Θεοτόκου που θεωρώ πιο σημαντικές. Η πρώτη αποτυπώθηκε με θαυματουργικό τρόπο σε έναν κίονα του Ναού που είχε κτιστεί από τους Αποστόλους Πέτρο και Ιωάννη προς τιμήν της Θεοτόκου. Η δε άλλη κατά τον ίδιο θαυματουργικό τρόπο εφάνη πάνω σε στήλη εντός του Ναού που είχε κτιστεί προς τιμήν της Θεοτόκου πλησίον της Λύδης. Αυτές οι εικόνες αποτελούν όλα τα πρότυπα που ακολουθούν.

Ο πρώτος που αντέγραψε αυτές τις εικόνες ήταν ο Απόστολος Λουκάς. Υποστηρίζεται ότι μια από τις εικόνες που έφτιαξε ο Απόστολος Λουκάς είναι η εικόνα της Θεοτόκου στην μονή Σουμελά. Μια άλλη αχειροποίητη εικόνα της Θεοτόκου για την οποία γίνεται πολύς λόγος στις μέρες μας είναι η εικόνα της Θεοτόκου στην Ρουμανική Σκήτη (Μονή Τιμίου Προδρόμου στο Άγιο Όρος). Οι αγιογράφοι δεν αγιογράφησαν τον Κύριο και την Θεοτόκο κατά την δική τους εφεύρεση αλλά σύμφωνα με τις αχειροποίητες εικόνες που ανέφερα. Μια άλλη αχειροποίητη εικόνα είναι η εικόνα της Αγίας Τριάδας (Φιλοξενία του Αβραάμ) από τον αγιογράφο Ρουλντόφ. Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς ορισμένων πως ζωγραφίζουμε τον Θεό χωρίς να τον έχουμε δει, η αγιογραφία της Ορθοδόξου Εκκλησίας έχει περιοριστεί αυστηρά στην απεικόνιση της Θεότητας στο μέρος εκείνο που η ίδια η θεότητα έκανε ορατό. Σύμφωνα με το δόγμα της Εκκλησίας οτιδήποτε άλλο δεν είναι αποδεχτό. Η εικόνα της Αγίας Τριάδος με τον Χριστό και τον εικονιζόμενο πατέρα δεν είναι αποδεχτή από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Είναι χαρακτηρισμένη ως σχισματική.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία ως απεικόνιση της Αγίας Τριάδας επίσημα έχει αποδεχτεί την φιλοδοξία του Αβραάμ για το λόγο ότι και οι τρείς Άγγελοι μιλούσαν εξ ονόματος Ενός. Το κύριο χαρακτηριστικό της σχισματικής εικόνας για το μη Ορθόδοξο είναι ότι ο Υιός παρίσταται με φωτοστέφανο ενώ ο Πατέρας με τρίγωνο, κάτι που αναιρεί το ομοούσιο και αδιαίρετο. Στους χρόνους της Παλαιάς Διαθήκης ο Θεός απαγόρευσε να εικονίζεται το Θείο και αυτό τονίζεται ιδιαίτερα στην αρχή των δέκα εντολών που έδωσε στον Μωυσή. Αλλά το τονίζει και αργότερα στον Ησαΐα. Η Αγία Τριάδα είναι έξω από κάθε μορφή και κάθε σχήμα σαν υπερούσιος και απερίγραπτος. Γι’ αυτό το Ορθόδοξο δόγμα δεν επιτρέπει κανένα σχήμα να απεικονίσει τον απερίγραπτο, απερινόητο Θεό.

Στους χρόνους της Καινής Διαθήκης σε αντίθεση με την Παλαιά ο ίδιος ο Θεός μας δίδαξε με ποιο τρόπο μπορεί να περιγραφεί η θεότητα. Όχι κατά την απερίγραπτη οντότητα της τριάδος αλλά στην μια υπόσταση του Θεανθρώπου Ιησού που ενώ είναι η ίδια η θεότητα, έχει ενωθεί αδιάσπαστα και αδιαίρετα με την ανθρώπινη ύπαρξη. Ο θεάνθρωπος Χριστός είναι η πιο τέλεια φανέρωση του άυλου και απερίγραπτου Θεού στον υλικό κόσμο. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός γράφει <<Ο Θεός ο ασώματος και ασχημάτιστος ουδαμώς εικονίζεται ουχί ως αόρατον αλλά ως ορατόν δι ημάς γενόμενον μέθεξις σαρκός τε και αίματος ουχί την αόρατον εικονίζω θεότητα αλλά εικονίζω Θεού την οραθείσα σάρκα που σάλευε και την ανθρώπινη φύση του Χριστού προσκυνείται λατρευτικά επειδή το σώμα του Χριστού είναι του Θεού λόγου το Σώμα και είναι πλέον αχώριστος από την θεότητα και λατρεύεται μαζί της>>.

7

Στις εικόνες των Αγίων δεν προσκυνούμε αυτούς τους Αγίους αλλά προσκυνούμε το παραχωρηθέν σ’ αυτούς από τον Θεό Άγιο Πνεύμα, την Θεία Χάρη. Τιμώντας και προσκυνώντας την εικόνα του Χριστού αποδεικνύουμε μ’ αυτό τα αισθήματα μας για τον Κύριο. Η εικόνα είναι αιτία διαλόγου με τον Κύριο, την Θεοτόκο και τους Αγίους όπως ασπαζόμαστε και το Ευαγγέλιο και τον Τίμιο Σταυρό.

Η εικόνα είναι σημείο οριοθέτησης μεταξύ κτιστού και ακτίστου. Για να γίνουν όμως αντιληπτά από κάποιον αυτά τα λεπτά σημεία των μηνυμάτων που αναβλύζουν από μια σωστή εικόνα, ο άνθρωπος αυτός πρέπει να έχει αναπτύξει σε αρκετό βαθμό κάποιες ψυχοπνευματικές αισθήσεις, να έχει περάσει το κατώφλι της καρδιάς του και να έχει κρεμαστεί από τα πόδια του Θεού. Όταν προσκυνάμε μια εικόνα πρέπει να αισθανόμαστε απόλυτο σεβασμό προς το εικονιζόμενο πρόσωπο και ότι είναι παρόν και μας βλέπει. Τους Αγίους τους ασπαζόμαστε πάντα στο χέρι, τον Κύριο και την εικόνα της Αγίας Τριάδας στο κάτω άκρο, ποτέ στο πρόσωπο. Τον παππού μας, την γιαγιά μας και τους γονείς μας ακόμη τους ασπαζόμαστε από σεβασμό στο χέρι. Είναι άσχημο να ασπαζόμαστε στο πρόσωπο τους Αγίους αλλά και πολύ περισσότερο το πρόσωπο του Κυρίου.

Είναι και αρκετοί που ασπάζονται την κορνίζα της εικόνας. Αυτό μόνο ιεροσυλία μπορεί να χαρακτηριστεί. Ο ζωγράφος εμπλουτίζει την εικόνα με το ψυχοπνευματικό είναι του. Αυτό είναι επίσης ένας σημαντικός παράγοντας για το αν η εικόνα μπορεί να γίνει φορέας χάρης. Αυτοί οι παράγοντες είναι η προϋπόθεση το να αντέχει η εικόνα στον χρόνο. Εικόνες που ξεθωριάζουν στον χρόνο δεν έχουν καμία πνευματική υπόσταση. Εκτός από την ποιητική και πνευματική έκφραση που πρέπει να έχει η εικόνα, είναι και σημείο αρμονίας και κάλλους. Πάνω σ’ αυτά τα στοιχεία στηρίζεται η λειτουργία ολόκληρου του σύμπαντος. Γι’ αυτό και η Εκκλησία την αγιογραφία την αποκαλεί θεολογία της ωραιότητας.

Πολλοί Πατέρες των προηγούμενων αιώνων υποστηρίζουν ότι χρήση εικόνων που είναι έξω από το δόγμα και την παράδοση της Εκκλησίας, η όχι σωστές αποτελούν προσβολή για τον Θεό είναι προτιμότερο να μην υπάρχει, να μην προσκυνάται. Η παράδοση δεν είναι αντιγραφή ξένων επιτευγμάτων αλλά να κινείσαι πάνω στο πνεύμα της παράδοσης. Δυστυχώς στους Ορθόδοξους Ναούς υπάρχουν πάρα πολλές μη σωστές εικόνες, εικόνες είδωλα. Πώς να λειτουργήσει η Θεία Χάρη; Οι αρμόδιοι κοιμούνται τον ύπνο του δικαίου. Η τέχνη των εικόνων δεν είναι μια τέχνη που υπηρετεί πρακτικές σκοπιμότητες και βιοποριστικούς στόχους του καθημερινού βίου. Αποσκοπεί στην κάλυψη των μεταφυσικών αναγκών του ανθρώπου και σε αυτήν την προοπτική περιέχει και αναδεικνύει την άλλη διάσταση του κόσμου. Η διαχρονική παρουσία της εικόνας μέσα στην Εκκλησία μας επιτρέπει επίσης να πούμε ότι είναι ένα ουσιαστικό παρόν που καθρεπτίζει τα μαρτύρια και τους διωγμούς όλων αυτών που έδωσαν το αίμα τους και την ζωή τους για να καθιερωθεί στην Εκκλησία η μία και μοναδική εικόνα βυζαντινής τεχνοτροπίας.

8

Ο αγιογράφος πρέπει να γνωρίζει ότι προς το κάλλος και την αρμονία μας οδηγούν δρόμοι οδύνης. Εκείνο που οφείλει να γνωρίζει ο κάθε χριστιανός ότι στην Εκκλησία και ειδικά στην Θεία Λειτουργία βασικός παράγον είναι η αρμονία λόγου και τέχνης. Ο αγιογράφος πρέπει να πιστεύει σε μια τέχνη ισότιμη της θρησκευτικής λατρείας προικισμένη με την ικανότητα να συνεγείρει συνειδήσεις. Μια τέχνη που να μην αντιμετωπίζει την παράδοση στατικά αλλά δυναμικά με σεβασμό αλλά και με αναζωογονητική διάθεση. Ο σωστός αγιογράφος επιχειρεί να δώσει μορφή στον άυλο και τον άμορφο πνευματικό κόσμο. Να εκφράσει έναν χώρο και έναν κόσμο πέραν των αισθήσεων.

Θέλω να σας πω ότι όλα όσα αναφέρω δεν είναι δικά μου νομίζω, είναι θέσεις των Πατέρων της Εκκλησίας. Κλείνω ευχόμενος σε όλους αυτούς που θα διαβάσουν αυτές τις γραμμές να τους σκεπάζει πάντα η χάρη του Κυρίου και η Ευλογία της Αγίας του Χριστού Ορθόδοξης Εκκλησίας. Κάτι που παρέλειψα είναι η τάξις, η σειρά προσκυνήματος όταν εισερχόμεθα εις του Ιερούς Ναούς. Σύμφωνα με την Εκκλησία πρώτα ασπαζόμαστε την εικόνα της Αγίας Τριάδας (Φιλοξενία του Αβραάμ). Σε περίπτωση μη ευρέσεως, το Θείο Ευαγγέλιο. Αν δεν υπάρχει ούτε Θείο Ευαγγέλιο, προσκυνούμε την εικόνα του Κυρίου, μετά της Θεοτόκου και στην συνέχεια τους υπόλοιπος Αγίους.

Αυτή η σειρά πρέπει να τηρείται και όταν αποχωρούμε από τον Ναό. Για να καταλάβει κάποιος τα βαθύτερα πνευματικά νοήματα, θα πρέπει να ξέρει ότι τα πνευματικά είναι απόλυτα, δεν χαρίζονται. Επίσης, να έχει περάσει το κατώφλι της καρδιάς του, τα πνευματικά δεν χειρίζονται όπως οι ανθρώπινες σχέσεις. Η γνώση του φθαρτού καλείται επιστήμη, η δε θέα του άφθαρτου αποτελεί την Θείαν Σοφία. Όσοι δεν έχουν τα κότσια να ανέλθουν στο ανώτερο, να μην τα κατεβάζουν στα μέτρα τους. Ιδίως οι ιερωμένοι.

Η Ορθοδοξία δεν είναι ένα σύστημα αναβαθμίσεως αξιών. Είναι μια δύναμη εξαγνισμού και αγιασμού συνειδήσεων.

Είθε ο Άγιος Θεός να συντελέσει όπως οι Θείες Εικόνες. Να είναι φτερά για τα περιστέρια και όχι τροφή για τα κοράκια.

9

Υστερόγραφο

Οι Θείες Εικόνας σύμφωνα με το δόγμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι μια έκφραση Θείων Πραγμάτων και το όριο μεταξύ κτιστού και ακτίστου. Είναι το σύνορο συναντήσεως υλικού και άυλου Θείου Πνευματικού κόσμου. Γι’ αυτό απαιτείται να έχει τις προδιαγραφές εκείνες που έχει καθορίσει η Ορθόδοξη Εκκλησία. Η εικόνα για να λειτουργήσει σωστά πρέπει να έχει ζωή μια πνευματική αύρα που είναι το ζωντανό στοιχείο που θα φέρει σε επαφή τον προσκυνητή και τον προσευχόμενο με τον πνευματικό άυλο κόσμο. Η εικόνα δεν είναι καρτ ποστάλ. Το ότι οι ναοί μας κατακλύζονται από τέτοιου είδους ομοιώματα είναι απαράδεκτο και απόβλητο από την Εκκλησία. Ένας από τους όρους που θέτει η Εκκλησία προς τους αγιογράφους είναι ότι δεν επιτρέπει την απεικόνιση Θείων Προσώπων ή καταστάσεων που δεν έχουν γίνει ορατά στον άνθρωπο. Παρόλα αυτά οι αρχές της Εκκλησίας καταπατούνται ασύστολα. Ανάμεσα στα καρτ ποστάλ υπερέχουσα θέση έχει η απεικόνιση του ουράνιου Πατρός. Στον ασχημάτιστον και άμορφον και απερίγραπτον τόλμησαν να δώσουν μορφή, σχήμα και περιγραφή και προβάλλεται προς προσκύνηση από τους πιστούς. Αυτό είναι απαράδεκτο. Πέραν αυτού η απεικόνιση του Πατρός στο καρτ ποστάλ που συμβολικά απεικονίζει την Αγία Τριάδα, η διάταξη της όλης εικόνας καταλύει το ομόθεο, την ισότητα και ομοουσιότητα των Τριών Προσώπων καθώς καταλύει το δόγμα περί άναρχου και συναΐδιου. Αυτό το εγχείρημα είναι απόβλητον από την Εκκλησία. Καθώς και κάθε άλλη απεικόνιση εμπλουτισμένη με κοσμικό διάκοσμο.

Όπως έχουμε πει και αλλού, οι σχέσεις των Τριών Προσώπων της Αγίας Τριάδος δεν δύναται δι ουδεμίας εγκοσμίου εικόνας και δι ουδενός παραλληλισμού να εκφρασθεί. Αυτό αποτελεί δια την Εκκλησία απόβλητον εγχείρημα. Πάσα αναλογία και σχέσις υφιστάμενη εις τον ανθρώπινον κόσμο δεν δύναται να χρησιμοποιηθεί και εις την μεταφυσική σφαίρα. Πολλώ δε μάλλον εκ της ανθρώπινης σφαίρας να παραχθεί η μεταξύ των Τριών Προσώπων της Αγίας Τριάδος υφιστάμενη σχέσις. Το να προσφέρονται τέτοιες απεικονίσεις στους Ορθόδοξους Ναούς προς προσκύνηση από τους πιστούς αποτελεί ειδωλολατρία. Η αναλογία αυτή των ανθρώπινων σχέσεων αναγόμενη εις την υπερβατική Τριάδα είναι πανταπάση απόβλητος και ανεπίτρεπτος από την Εκκλησία καθότι αποτελεί βλασφημία κατά των Θείων Προσώπων. Αυτά οι ιθύνοντες τα γνωρίζουν αλλά κανείς δεν ασχολείται.

Λόγω των εορτών, η επόμενη ανάρτηση στις 12 Ιανουαρίου 2022. Εύχομαι σε όλους και όλες καλά Χριστούγεννα και ευλογημένο το νέο έτος.

Με αδελφικούς χαιρετισμούς, Βλάχος Αλέξανδρος.

Στην συνέχεια θα μιλήσουμε περί Θείων Δογμάτων.